Webinar: Giảm phát thải các-bon trong ngành mía đường: Từ thí điểm thực địa đến khả năng nhân rộng

Giảm phát thải khí nhà kính đang trở thành xu thế toàn cầu và là yêu cầu bắt buộc đối với các ngành sản xuất, đặc biệt trong bối cảnh các thị trường lớn ngày càng gắn các tiêu chí môi trường với thương mại. Các cơ chế như CBAM của Liên minh châu Âu đang tạo áp lực trực tiếp lên các ngành hàng có cường độ phát thải cao, buộc doanh nghiệp phải chuyển đổi nếu muốn duy trì khả năng cạnh tranh.

Việt Nam đã có các cam kết mạnh mẽ tại COP26, bao gồm mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, giảm phát thải methane và thúc đẩy năng lượng tái tạo. Trong nước, khung pháp lý về giảm phát thải đang từng bước hoàn thiện, với yêu cầu kiểm kê và xây dựng lộ trình giảm phát thải đối với các ngành kinh tế.

Trong bối cảnh đó, ngành mía đường, một ngành nông nghiệp chế biến quan trọng, đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi sâu rộng. Trong webinar “Giảm phát thải các-bon trong ngành mía đường Việt Nam – Từ thí điểm thực địa đến định hướng nhân rộng” do Mạng lưới Nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp tổ chức vào chiều ngày 20/04/2026, TS. Cao Anh Đương, Viện trưởng Viện nghiên cứu mía đường nhấn mạnh giảm phát thải không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện để ngành tồn tại và phát triển trong bối cảnh hội nhập.

Thực trạng và thách thức

Phát thải trong toàn chuỗi giá trị

Phát thải trong ngành mía đường xuất hiện ở toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm:

• Canh tác: sử dụng phân bón, nhiên liệu và đốt sinh khối
• Thu hoạch và vận chuyển: tiêu hao nhiên liệu
• Chế biến: sử dụng điện và xử lý chất thải

Đáng chú ý, theo các phân tích được trình bày, khâu trồng mía chiếm tỷ trọng phát thải lớn nhất (khoảng 76%), trong khi chế biến chỉ chiếm khoảng 12% . Điều này cho thấy trọng tâm giảm phát thải cần đặt ở cấp nông hộ và vùng nguyên liệu.

Cấu trúc ngành còn nhiều hạn chế

Ngành mía đường Việt Nam hiện vẫn mang đặc điểm:

• Quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán
• Liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân còn lỏng lẻo
• Thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng

Theo TS. Cao Anh Đương, điểm nghẽn lớn nhất không chỉ nằm ở công nghệ mà ở cấu trúc liên kết chuỗi, khi nông dân thường ở vị thế yếu và dễ phá vỡ hợp đồng .

Tập quán sản xuất và công nghệ phát thải cao

Một số thực hành phổ biến vẫn góp phần làm gia tăng phát thải:

• Đốt lá mía trước và sau thu hoạch
• Sử dụng phân bón hóa học với cường độ cao
• Công nghệ chế biến tiêu hao nhiều năng lượng

Ngoài ra, chuỗi giá trị hiện nay chủ yếu tập trung vào sản phẩm đường, trong khi các sản phẩm phụ chưa được khai thác hiệu quả.

Áp lực thị trường và cạnh tranh

Ngành đang chịu sức ép lớn từ:

• Cạnh tranh với đường nhập khẩu giá rẻ
• Biến động chi phí đầu vào
• Yêu cầu ngày càng cao về phát thải và ESG

Trong bối cảnh này, TS. Cao Anh Đương nhận định rằng nếu không chuyển đổi theo hướng giảm phát thải, doanh nghiệp có nguy cơ mất thị trường và khó tiếp cận vốn.

Cơ hội và sáng kiến từ thực tiễn

Mặc dù đối mặt với nhiều thách thức, ngành mía đường có những lợi thế đáng kể:

• Cây mía có sinh khối lớn, hấp thụ carbon cao
• Tỷ lệ phụ phẩm lớn (bã mía, mật rỉ, bùn lọc)
• Tiềm năng phát triển năng lượng sinh khối và kinh tế tuần hoàn

Các nội dung trao đổi tại webinar cho thấy một số sáng kiến giảm phát thải trong ngành mía đường đã được triển khai ở quy mô thí điểm, với sự tham gia của doanh nghiệp trong nước và đối tác quốc tế. Một trong những mô hình tiêu biểu là dự án canh tác mía giảm phát thải do Tập đoàn Mía đường Lam Sơn (LASUCO) triển khai, hợp tác với Tập đoàn Idemitsu Kosan (Nhật Bản) và đơn vị tư vấn quốc tế Sagri/SAFGRI. Các sáng kiến đang được triển khai tập trung vào các nhóm giải pháp chính sau:

• Canh tác mía theo hướng giảm phát thải thông qua điều chỉnh thực hành canh tác, tối ưu hóa sử dụng vật tư phân bón, thay đổi tập quán đốt sinh khối
• Cải thiện hiệu quả trong chuỗi cung ứng nhằm giảm tiêu hao nhiên liệu, hướng tới tối ưu hóa tổ chức chuỗi cung ứng vùng nguyên liệu
• Tận dụng phụ phẩm và sinh khối cho phát điện, cung cấp năng lượng cho chế biến, sử dụng phụ phẩm trong các hoạt động sản xuất
• Đo lường và quản lý phát thải trong chuỗi sản xuất, hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ theo dõi và đánh giá phát thải

Các mô hình thí điểm hiện nay chủ yếu ở quy mô dự án, với mục tiêu thử nghiệm cách tiếp cận giảm phát thải trong thực tế sản xuất, đồng thời làm cơ sở cho việc xem xét khả năng áp dụng rộng hơn trong tương lai.

Khả năng nhân rộng và kiến nghị

Các nội dung trao đổi tại webinar cho thấy các sáng kiến giảm phát thải trong ngành mía đường hiện đang được triển khai ở quy mô thí điểm, với trọng tâm là thử nghiệm các giải pháp trong điều kiện thực tế sản xuất. Các mô hình này bước đầu tập trung vào việc điều chỉnh thực hành canh tác, tối ưu chuỗi cung ứng và tăng cường đo lường phát thải, qua đó hình thành cách tiếp cận giảm phát thải trong toàn chuỗi giá trị . Tuy nhiên, khả năng nhân rộng các mô hình này phụ thuộc vào một số điều kiện đã được nêu trong webinar:

• Tổ chức sản xuất và liên kết chuỗi cung ứng: Ngành mía đường hiện có đặc điểm quy mô nhỏ lẻ, phân tán, liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp chưa ổn định, do đó việc áp dụng đồng bộ các thực hành giảm phát thải gặp nhiều khó khăn .
• Đặc điểm phát thải tập trung ở khâu canh tác: Với tỷ trọng phát thải lớn nhất nằm ở khu vực trồng mía, việc nhân rộng các giải pháp phụ thuộc nhiều vào khả năng thay đổi thực hành của nông hộ .
• Năng lực tổ chức và quản lý chuỗi: Các giải pháp về vận chuyển, chế biến và tận dụng phụ phẩm đòi hỏi sự tham gia của doanh nghiệp và sự phối hợp trong toàn chuỗi.
• Yêu cầu về đo lường và kiểm kê phát thải: Các sáng kiến thí điểm hiện đã bước đầu triển khai kiểm kê phát thải, tuy nhiên việc mở rộng đòi hỏi hệ thống theo dõi và dữ liệu phù hợp.

Trong bối cảnh đó, các mô hình thí điểm được nhìn nhận là cơ sở thực tiễn để từng bước xem xét khả năng áp dụng rộng hơn trong ngành.

Từ các nội dung được trao đổi tại webinar, một số định hướng chính có thể được rút ra nhằm hỗ trợ quá trình mở rộng các sáng kiến giảm phát thải trong ngành mía đường:

• Tăng cường tổ chức lại sản xuất và liên kết chuỗi, tập trung vào củng cố mối liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân trong vùng nguyên liệu.
• Thúc đẩy áp dụng các thực hành canh tác giảm phát thải, điều chỉnh thói quen sản xuất tại các vùng trồng, giảm các hoạt động phát sinh phát thải trong canh tác.
• Hỗ trợ nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng, tối ưu hóa các khâu thu hoạch, vận chuyển và chế biến. Khuyến khích tận dụng phụ phẩm và sinh khối trong sản xuất.
• Tăng cường năng lực đo lường và quản lý phát thải
• Tạo điều kiện cho các mô hình thí điểm tiếp tục triển khai

Các sáng kiến giảm phát thải trong ngành mía đường hiện đang ở giai đoạn thí điểm, với cách tiếp cận tập trung vào toàn chuỗi giá trị. Việc nhân rộng các mô hình này phụ thuộc vào điều kiện tổ chức sản xuất, đặc điểm phát thải và năng lực quản lý trong ngành.